Wojskowe Koło Łowieckie Jenot

Tekst umieszczony na tablicy informacyjnej obok wieży kościoła w Małdze

„MAŁGA”

ZA RZEKĄ OMULEW ZNAJDUJĄ SIĘ TERENY BYŁEGO POLIGONU WOJSKOWEGO W MUSZAKACH. W 1939 ROKU OBSZAR TEN ZAMIESZKIWAŁO 2 299 OSÓB. ZNAJDOWAŁO SIĘ TU OGÓŁEM 9 WSI LICZĄCYCH RAZEM 556 DOMÓW. BYŁY TO MAŁGA (RUDA), PIEC, DĘBOWIEC MAŁY, DĘBOWIEC DUŻY, KANWEZY (CHWALIBOGI), RETKOWO, SADEK, ULESIE, PUCHAŁOWO. PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ, W LATACH 1949 – 1954, WSZYSTKIE WSIE ZOSTAŁY WYSIEDLONE A BUDYNKI ROZEBRANO. JEDYNIE W MAŁDZE OSTAŁA SIĘ WIEŻA KOŚCIOŁA EWANGELICKIEGO, POTRZEBNA WOJSKU JAKO PUNKT OBSERWACYJNY DO STRZELAŃ ARTYLERYJSKICH. NA OMULWI ZNISZCZONO SZEREG MOSTÓW ŁĄCZĄCYCH OBA BRZEGI. RZEKA OMULEW STAŁA SIĘ GRANICĄ POMIĘDZY SZUCIĄ A POLIGONEM WOJSKOWYM. PRZEZ WIELE LAT PRZEZ POLIGON PRZEWINĘŁO SIĘ SPORO ŻOŁNIERZY. DO NAJSŁYNNIEJSZYCH SPOŚRÓD NICH NALEŻĄ REPORTER I PODRÓŻNIK RYSZARD KAPUŚCIŃSKI, SCENARZYŚCI ANDRZEJ MULARCZYK (AUTOR SCENARIUSZY DO FILMÓW „SAMI SWOI” I „KATYŃ”) I KRZYSZTOF TEODOR TOEPLITZ (AUTOR SCENARIUSZA „CZTERDZIESTOLATKA”) ORAZ WIELE INNYCH ZNANYCH POSTACI.

NAJWIĘKSZĄ ZNISZCZONĄ WSIĄ NA TERENIE POLIGONU BYŁA MAŁGA, KTÓRA POWSTAŁA JUŻ W CZASACH PRZEDKRZYŻACKICH JAKO KUŻNICA ŻELAZA. SAMA NAZWA MAŁGI WYWODZI SIĘ OD DAWNEJ NAZWY TEJ WSI I RZEKI OMULEW, KTÓRE W JĘZYKU PRUSÓW NAZYWANO „MALIEN”. TO OKREŚLENIE POCHODZIŁO NATOMIAST OD SŁOWA, KTÓRYM PRUSOWIE OKREŚLALI RUDY ŻELAZA. DRUGĄ NAZWĄ MAŁGI JEST NAZWA „RUDA”, KTÓRA MA POLSKIE POCHODZENIE. WSZYSTKIE NAZWY TEJ WSI, ZARÓWNO „MAŁGA” JAK I JEJ PIERWOWZÓR „MALIEN” ORAZ POLSKA NAZWA „RUDA”, POCHODZĄ WIĘC OD RUD ŻELAZA. ZALEGAJĄCE W OKOLICACH MAŁGI DARNIOWE RUDY ŻELAZA SPRAWIŁY, IŻ STAŁA SIĘ ONA OŚRODKIEM POZYSKANIA I PRZETWARZANIA TEGO METALU. JEDNYM Z PIERWSZYCH AKTÓW URZĘDOWYCH DOTYCZĄCYCH MAŁGI JEST WYSTAWIONY W 1403 ROKU PRZYWILEJ NA PROWADZENIE KUŹNICY ŻELAZA DLA MISTRZA HUTNICZEGO EKARTA. O ZNACZENIU MAŁGI JAKO OŚRODKA HUTNICZEGO ŚWIADCZY FAKT, IŻ 16 SIERPNIA 1450 ROKU PRZYJECHAŁ DO NIEJ WIELKI MISTRZ KRZYŻACKI LUDWIG VON ERLICHSHAUSEN, KTÓRY ODEBRAŁ HOŁD OD OSIADŁYCH TUTAJ POLAKÓW I PRUSÓW. HUTA W MAŁDZE PRZETRWAŁA DO KOŃCA XVII WIEKU.  JESZCZE DO 1900 ROKU W MAŁDZE ZNAJDOWAŁY SIĘ WYSOKIE HAŁDY ŻUŻLU, KTÓRY OSTATECZNIE WYWIEZIONO DO GÓRNOŚLĄSKICH HUT, GDYŻ MIAŁO SIĘ W NIM ZNAJDOWAĆ ŚREDNIO 60 % ŻELAZA. ŻUŻLEM Z DAWNEJ KUŹNICY W MAŁDZE WYSYPANO TAKŻE 15 KM MAŁDZKICH DRÓG PROWADZĄCYCH W KIERUNKU PIECA, WAŁ, KOTA, DĘBOWCA, SZUCI, REKOWNICY I PRZEGANISKA.

MAŁGA BYŁA TAKŻE WSIĄ RYBACKĄ, WYKORZYSTUJĄCĄ WODY JEZIORA „KARASIOWEGO” A PRZEDE WSZYSTKIM JEZIORA „MAŁDZKI STAW”, BĘDĄCEGO WIELKIM ROZLEWISKIEM OMULWI OD UJŚCIA RZEKI CZARNEJ NA PÓŁNOCY AŻ PO WIEŚ PIEC NA POŁUDNIU. JESZCZE W LATACH 1674–1675 NA JEZIORZE „MAŁDZKI STAW” PRZEPROWADZANO ROCZNIE 18 POŁOWÓW, ŁOWIĄC W NIM LESZCZE, SZCZUPAKI, WĘGORZE, PŁOTKI, KARASIE, LINY, SUMY, SANDACZE, OKONIE I INNE RYBY. Z CZASEM MAŁDZKIE JEZIORA ZAROSŁY, PO CZYM PODDANO JE INTENSYWNEJ MELIORACJI I ZAMIENIONO W ŁĄKI.

PRZED 1579 ROKIEM W MAŁDZE POWSTAŁ DREWNIANY KOŚCIÓŁ EWANGELICKI, KTÓRY BYŁ FILIĄ PARAFII W JEDWABNIE. DOPIERO W 1889 ROKU MAŁGA STAŁA SIĘ SAMODZIELNĄ PARAFIĄ. W 1900 ROKU NA MIEJSCU STAREGO KOŚCIOŁA ROZPOCZĘTO BUDOWĘ NOWEJ ŚWIĄTYNI. JEJ OFICJALNE POŚWIĘCENIE ODBYŁO SIĘ 8 PAŹDZIERNIKA 1901 ROKU.    

PODPISY DO ZDJĘĆ:

Zdjęcie 1) Po 9 wsiach, 556 domach i 2299 mieszkańcach na terenie byłego poligonu wojskowego za rzeką Omulew pozostała jedynie samotna wieża kościelna w Małdze. 

Zdjęcie 2) Zdjęcie Małgi z powiększoną tablicą drogową z napisem „Malga, powiat Nidzica, rejencja olsztyńska” oraz informacją, iż jest to przygraniczny obszar celny. W głębi zdjęcia widać kościół w Małdze.

Zdjęcie 3) Dawna pocztówka z Małgi. U góry po lewej karczma Dreyera, po prawej tablica ku czci żołnierzy z parafii Małga poległych w I wojnie światowej. Na dole panorama Małgi.  

Zdjecie 4) Widok Małgi od strony Pieca.

Zdjęcie 5) Pierwszy kościół w Małdze był drewniany i powstał już przed 1579 rokiem. W 1900 roku rozebrano go a na jego miejscu wybudowano widoczny na zdjęciu murowany kościół, który oficjalnie poświęcono 8 października 1901 roku. 

Zdjęcie 6) Kościół i plebania w Małdze. Z boku widać fragment szkoły.   

Zdjęcie 7) Karczma w Małdze, której właścicielem był Richard Dreyer.

Zdjęcie 8) Śluza na Omulwi pomiędzy Małgą a Szucią, która służyła regulacji poziomu wód Omulwi i Jeziora Omulewskiego. Zdjęcie wykonano w latach 1939 – 1942.  

Dodatkowo: Logo Fundacji Wspomagania Wsi (jest w pliku), logo WFOŚiGW w Olsztynie z dopiskiem „Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Olsztynie” oraz odrębne napisy „Fundusz Sołecki Sołectwa Szuć” oraz „Ochotnicza Straż Pożarna w Szuci”

  

Wojskowe Koło Łowieckie Jenot